İş Kanunu ve Çalışma Mevzuatı Rehberi: İşverenler ve Çalışanlar İçin Güncel Hak ve Yükümlülükler

İş Kanunu Nedir?

İş Kanunu, çalışanlar ile işverenler arasındaki çalışma ilişkilerini düzenleyen temel yasal çerçevedir. Türkiye’de çalışma hayatının düzenli, adil ve sürdürülebilir şekilde yürütülmesini amaçlayan İş Kanunu; çalışma sürelerinden ücret ödemelerine, iş sağlığı ve güvenliğinden fesih süreçlerine kadar birçok konuyu kapsar. İş Kanunu’na ek olarak çıkarılan yönetmelikler ve mevzuatlar da uygulamada büyük önem taşır.

İş Kanunu Kapsamına Giren Çalışanlar

4857 sayılı İş Kanunu; özel sektörde ücret karşılığı çalışan işçilerin büyük bir bölümünü kapsar. Ancak deniz ve hava taşıma işleri, tarım işlerinin bir kısmı ve ev hizmetleri gibi bazı alanlar kanun kapsamı dışında bırakılmıştır. Bu alanlar için farklı mevzuatlar geçerlidir.

Çalışma Süreleri ve Fazla Mesai

İş Kanunu’na göre haftalık çalışma süresi en fazla 45 saattir. Bu süre, iş yerinin çalışma düzenine göre haftanın günlerine eşit veya farklı şekilde dağıtılabilir. Haftalık 45 saatin üzerindeki çalışmalar fazla mesai olarak kabul edilir ve her bir fazla mesai saati, normal saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenmelidir. Fazla mesai, çalışan onayı olmadan yapılamaz.

Ücret, Maaş ve Ödeme Yükümlülükleri

Ücret, iş sözleşmesinin en temel unsurudur. İş Kanunu’na göre ücretler zamanında ve eksiksiz ödenmelidir. Maaş ödemeleri en geç ayda bir yapılır ve banka aracılığıyla ödenmesi zorunludur. Asgari ücretin altında maaş ödenmesi yasaktır ve ciddi idari yaptırımlara tabidir.

Yıllık İzin ve Diğer İzin Hakları

Çalışanların yıllık ücretli izin hakları, kıdeme göre belirlenir:

• 1–5 yıl arası çalışanlar: En az 14 gün

• 5–15 yıl arası çalışanlar: En az 20 gün

• 15 yıl ve üzeri: En az 26 gün

Bunun yanında mazeret izni, doğum izni, süt izni, evlilik izni ve ölüm izni gibi haklar da mevzuatla güvence altına alınmıştır.

İş Sözleşmesi Türleri

İş Kanunu’nda farklı iş sözleşmesi türleri tanımlanmıştır:

• Belirsiz süreli iş sözleşmesi

• Belirli süreli iş sözleşmesi

• Kısmi süreli (part-time) çalışma

• Deneme süreli iş sözleşmesi

Her sözleşme türü, çalışan ve işveren açısından farklı hak ve sorumluluklar doğurur.

İşten Çıkarma ve Fesih Süreçleri

İş akdinin sona erdirilmesi, İş Kanunu’nda açık kurallara bağlanmıştır. Geçerli ve haklı fesih nedenleri dışında yapılan işten çıkarmalar, işveren için tazminat yükümlülüğü doğurabilir. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve işe iade davaları bu süreçlerin en kritik başlıklarıdır.

İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatı

İşverenler, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Risk analizi yapmak, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi bulundurmak, çalışanlara eğitim vermek yasal zorunluluktur. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı davranışlar ciddi para cezalarıyla sonuçlanabilir.

İş Kanunu’na Uymanın Önemi

İş Kanunu ve ilgili mevzuatlara uygun hareket etmek; işverenler için hukuki riskleri azaltırken, çalışanlar için de hak kayıplarını önler. Mevzuata uygun bir çalışma düzeni, iş barışını ve verimliliği artırır.

İş Kanunu ve çalışma mevzuatları, iş hayatının temel taşlarını oluşturur. Gerek işverenlerin gerekse çalışanların güncel mevzuatı yakından takip etmesi, sağlıklı ve sürdürülebilir bir çalışma ortamı için büyük önem taşır.